Czujesz się zagubiony w gąszczu liter LGBTQIAP? Z tego tekstu poznasz znaczenie skrótu i sens najważniejszych pojęć. Dowiesz się też, jak język może wspierać osoby ze społeczności.
Co oznacza skrót LGBTQIAP?
Litery w skrócie LGBTQIAP opisują różne orientacje psychoseksualne, tożsamości płciowe i pozycje wobec tej społeczności. Nie są zbiorem „idei”, lecz odnoszą się do realnych ludzi, ich doświadczeń i potrzeb. Każda litera dodana do akronimu była reakcją na to, że czyjaś tożsamość ginęła w uproszczeniach.
Podstawowy wariant to LGBT, do którego z czasem dołączono kolejne litery, by lepiej odzwierciedlać różnorodność. Rozszerzona wersja LGBTQIAP najczęściej tłumaczona jest tak:
| Litera | Angielski termin | Znaczenie w języku polskim |
| L | Lesbian | lesbijki – kobiety odczuwające pociąg do kobiet |
| G | Gay | geje – mężczyźni odczuwający pociąg do mężczyzn |
| B | Bisexual | osoby biseksualne – pociąg do tej samej i innej płci |
| T | Transgender | osoby transpłciowe – tożsamość inna niż płeć przypisana przy urodzeniu |
| Q | Queer / Questioning | osoby queerowe i/lub odkrywające swoją tożsamość |
| I | Intersex | osoby interpłciowe – zróżnicowane cechy biologiczne płci |
| A | Asexual / Ally | osoby aseksualne i sojusznicy społeczności |
| P | Pansexual | osoby panseksualne – pociąg niezależny od płci drugiej osoby |
W debacie pojawiają się też inne warianty, np. LGBTQIA czy długie skróty typu LGBTQQIP2SAA. Ich celem jest widoczność jak największej liczby doświadczeń, bez wrzucania kogokolwiek do kategorii „reszta”.
Coraz częściej spotyka się też skrót FLINTA – obejmujący kobiety, lesbijki, osoby interpłciowe, trans i agender – czyli wszystkich, którzy nie są cis mężczyznami. To kolejny przykład, jak język reaguje na potrzeby społeczności.
Jak rozumieć orientacje seksualne i romantyczne?
W rozmowach o LGBTQIAP łatwo pomieszać trzy różne obszary: orientację seksualną, orientację romantyczną oraz tożsamość płciową. Dla wielu osób to intuicyjne, ale dla innych – zupełnie nowe rozróżnienie. Jasne nazwy pomagają unikać krzywdzących uproszczeń.
Orientacja seksualna opisuje, do kogo odczuwasz pociąg seksualny. Orientacja romantyczna – do kogo odczuwasz pociąg romantyczny, pragnienie związku, zakochania. Te dwie orientacje mogą się pokrywać, ale nie muszą. Tożsamość płciowa mówi natomiast o tym, jakiej płci wewnętrznie się czujesz, niezależnie od tego, co wpisano w akcie urodzenia.
Lesbijki, geje i osoby biseksualne
Lesbijka to kobieta, którą pociągają inne kobiety w wymiarze seksualnym, romantycznym lub obu naraz. Określenie ma długą historię – wywodzi się od wyspy Lesbos, kojarzonej z poezją Safony opisującą relacje między kobietami. W XX wieku stało się nazwą własną ruchu kobiet nieheteronormatywnych.
Gej (ang. gay) pierwotnie oznaczał „radosny”, „beztroski”. W odniesieniu do orientacji pojawił się na początku XX wieku, a do języka potocznego trafił na dobre w latach 60. i 70. Często używa się go szerzej – jako określenia wszystkich osób nieheteroseksualnych – ale wiele środowisk podkreśla różnicę między „gejem” a „osobą LGBT+” ogólnie.
Biseksualność i panseksualność
Biseksualność to pociąg do dwóch lub większej liczby płci. Nie ogranicza się tylko do klasycznego podziału „kobieta – mężczyzna”. Jako określenie zbiorcze obejmuje też część osób, które interesują różne tożsamości płciowe, w tym niebinarne.
Panseksualność opisuje pociąg do osób niezależnie od ich płci. Dla panseksualnych osób istotny jest człowiek, a nie to, czy identyfikuje się jako kobieta, mężczyzna, osoba niebinarna czy interpłciowa. Z tego powodu część autorów umieszcza panseksualność w szeroko rozumianej „parasolu” biseksualności, inni traktują ją jako odrębną nazwę.
Aseksualność i orientacje romantyczne
Aseksualność (aseksualizm) to całkowity lub częściowy brak pociągu seksualnego do innych osób. Dla jednych jest to orientacja seksualna, dla innych – brak orientacji, ale w obu ujęciach chodzi o stałą cechę, a nie chwilową abstynencję. Wokół niej mówi się o szerokim spektrum aseksualności, bo doświadczenia poszczególnych ludzi mocno się różnią.
Osoby aseksualne mogą nie odczuwać pociągu seksualnego, a jednocześnie zakochiwać się i tworzyć związki. Tu ważna staje się orientacja romantyczna – czyli to, do kogo odczuwają miłosne przywiązanie. Dlatego w spektrum aseksualności wyróżnia się np. osoby heteroromantyczne, biromantyczne czy aromantyczne, przy czym każda z tych nazw mówi o relacjach romantycznych, a nie o seksie.
Jak osoby aseksualne podchodzą do seksu?
Brak pociągu seksualnego nie oznacza automatycznie niechęci do jakiejkolwiek aktywności seksualnej. W badaniach i opisach społeczności pojawia się kilka częstych postaw wobec seksu, które tworzą raczej ciąg niż sztywne kategorie. Można tu wyróżnić trzy typowe grupy:
- osoby, które odczuwają silny wstręt, lęk lub niechęć wobec seksu i unikają nie tylko współżycia, ale też rozmów czy scen erotycznych,
- osoby, które nie czują ani wyraźnej przyjemności, ani obrzydzenia – mogą zgodzić się na seks z zaufanym partnerem, ale same nie odczuwają silnej potrzeby,
- osoby, które mimo braku pociągu seksualnego do ludzi potrafią czerpać zadowolenie z bliskości fizycznej czy masturbacji.
Aseksualność nie jest tym samym co hipolibidemia. Wielu aseksualnych ludzi ma libido, ale nie kieruje go w stronę innych osób. Współczesne badania wyraźnie odróżniają aseksualność jako stabilną orientację od zaburzeń popędu.
Czym różni się orientacja od tożsamości płciowej?
Wciąż często myli się orientację seksualną z tożsamością płciową. Tymczasem to dwa odrębne wymiary, które mogą się dowolnie krzyżować. Osoba transpłciowa może być gejem, lesbijką, biseksualną, aseksualną albo heteroseksualną – tak samo jak osoba cispłciowa.
Tożsamość płciowa to wewnętrzne poczucie bycia mężczyzną, kobietą, mieszanką obu lub żadnym z nich. Ekspresja płciowa to z kolei sposób, w jaki pokazujesz swoją płeć na zewnątrz – przez ubranie, zachowanie, głos, fryzurę. To dwie różne warstwy, które mogą być ze sobą spójne albo się rozchodzić.
Transpłciowość i cis-płciowość
Osoby transpłciowe to ludzie, których tożsamość płciowa lub ekspresja nie zgadza się z płcią przypisaną przy urodzeniu. Nie wszystkie identyfikują się jednoznacznie jako kobieta albo mężczyzna. Część wybiera tożsamości pośrednie lub zmienne, część określa się jako niebinarna.
Część osób trans decyduje się na tranzycję – proces dostosowywania życia do odczuwanej płci. Może on obejmować zmianę imienia, zaimków, stylu ubierania, uzgodnienie płci w dokumentach, terapię hormonalną czy operacje. Każda z tych dróg jest indywidualna. Tożsamość trans nie jest ani zaburzeniem psychicznym, ani wyborem stylu życia.
Przeciwieństwem trans jest cis – od łacińskiego „po tej samej stronie”. Osoba cispłciowa (cisseksualna) to ktoś, czyja tożsamość płciowa zgadza się z płcią przypisaną przy narodzinach. Wprowadzenie przedrostka „cis-” uświadamia, że także „nie-trans” jest określoną pozycją, a nie domyślną „normalnością”.
Niebinarność, agender i genderfluid
Niebinarność to parasolowe określenie na tożsamości, które nie mieszczą się w klasycznym podziale „kobieta – mężczyzna”. Niektóre osoby czują się gdzieś pomiędzy, inne łączą w sobie cechy kilku płci, jeszcze inne odrzucają tę kategorię jako niepasującą.
Agender lub genderless oznacza brak poczucia przynależności do jakiejkolwiek płci albo poczucie płci neutralnej. Z kolei genderfluid opisuje osoby, których tożsamość płciowa jest płynna – może zmieniać się w czasie, w zależności od sytuacji, relacji czy samopoczucia.
Interpłciowość
Interpłciowość dotyczy ciała, nie tożsamości. Osoba interpłciowa rodzi się z anatomicznymi, hormonalnymi lub chromosomalnymi cechami płciowymi, które nie mieszczą się w typowych kategoriach „żeńskie” lub „męskie”. Może chodzić np. o budowę narządów płciowych, poziom hormonów czy konfigurację chromosomów.
Część osób interpłciowych identyfikuje się jako kobiety lub mężczyźni, inne jako osoby niebinarne czy trans. Tożsamość płciowa w tej grupie, podobnie jak w całej populacji, jest indywidualna. Interpłciowości nie należy utożsamiać z transpłciowością – choć niektórzy łączą te doświadczenia, nie są one tym samym.
Co oznacza słowo queer i pojęcie nieheteronormatywności?
Słowo queer ma skomplikowaną historię. W języku angielskim długo było używane jako obelga. Z czasem społeczności nieheteronormatywne „odzyskały” je i nadały mu pozytywne znaczenie. Dziś queer opisuje wszystko, co nieheteronormatywne i niecispłciowe, a także ruchy, które kwestionują sztywne podziały i etykiety.
Współczesna teoria queer podkreśla płynność i wieloznaczność tożsamości. Zwraca uwagę, że przymus dopasowania się do zamkniętych szufladek potrafi być raniący. Wielu ludzi wybiera określenie „osoba queerowa”, bo nie chce lub nie umie nazwać się jedną z tradycyjnych etykiet, ale czuje przynależność do społeczności LGBTQIAP.
Queer bywa parasolem dla wszystkich, którzy nie mieszczą się w schemacie „heteroseksualny i cispłciowy”. Dla części starszego pokolenia to wciąż słowo obciążone dawną przemocą, dlatego dobrze pytać, czy ktoś chce, by go tak nazywać.
Heteronormatywność to przekonanie, że jedynym „normalnym” i niewymagającym wyjaśnień wzorcem jest osoba heteroseksualna i cispłciowa. W takim świecie wszystko inne – homoseksualność, biseksualność, aseksualność, transpłciowość, niebinarność – uznaje się za odstępstwo, problem, coś wymagającego usprawiedliwienia.
Efektem heteronormatywności bywa wymóg ciągłego „tłumaczenia się” przez osoby nieheteronormatywne, stres mniejszościowy, a w skrajnych sytuacjach – otwarta dyskryminacja czy przemoc. Koncepcja ta została szeroko opisana m.in. przez Michaela Warnera, który zwracał uwagę, jak normy kulturowe budują hierarchię „normalnych” i „odchyleń”.
Jak mówić o społeczności LGBTQIAP z szacunkiem?
Spory o język wokół LGBTQIAP to coś więcej niż gra słów. Od doboru nazw zależy, czy ktoś poczuje się widziany, czy zepchnięty na margines. Badacze języka, tacy jak Ewa Kołodziejek czy autorzy poradników o etyce słowa, podkreślają, że inkluzywność zaczyna się od empatii w mówieniu.
Język tworzy nasze wyobrażenie świata. Gdy mówisz o kimś „ideologia LGBT”, zamieniasz żywych ludzi w abstrakcyjne hasło. Gdy używasz określenia „osoba nieheteronormatywna”, otwierasz przestrzeń dla wielu doświadczeń, nie sprowadzając ich tylko do seksu czy stereotypów.
Dlaczego „osoba nieheteronormatywna” zamiast „homoseksualista”?
Zwrot osoba nieheteronormatywna nie zawęża doświadczenia do sfery seksu. Obejmuje orientację psychoseksualną, tożsamość płciową, relacje, sposób życia. Daje też miejsce tym, którzy nie chcą określać się jako gej, lesbijka czy osoba biseksualna, albo których tożsamość jest płynna, np. agender czy genderfluid.
Coraz częściej odchodzi się od słów kojarzonych z medycznymi diagnozami czy nacechowaniem pejoratywnym. Podobnie jak „inwalida” zastąpiono określeniami „osoba z niepełnosprawnością”, tak w obszarze seksualności wybiera się nazwy, które nie uprzedmiotawiają ani nie oceniają.
Jak wspierać osoby LGBTQIAP w rozmowie?
Wsparcie zaczyna się od prostych gestów językowych. Dla osoby dokonującej coming outu ważne jest, żeby usłyszeć, że jest kochana i akceptowana niezależnie od orientacji czy tożsamości. Kiedy ktoś dzieli się z tobą tak intymną informacją, to wyraz ogromnego zaufania.
Warto wtedy skupić się na kilku zasadach: dać drugiej osobie czas na mówienie, nie przerywać, zadawać pytania tylko w takim zakresie, w jakim czuje się komfortowo, jasno zadeklarować, że nie powtórzysz tego dalej bez jej zgody. Coming out dokonany wbrew woli jest formą przemocy, nawet jeśli intencje wydają się „dobre”.
W codziennych sytuacjach pomocne może być też reagowanie na „żarty” o osobach queerowych. Krótkie zdanie: „Ten żart jest raniący, nie chcę go słuchać” bywa wystarczającym sygnałem, że czyjaś godność jest naruszana. Osoba opowiadająca dowcip nigdy nie ma pewności, czy wśród słuchaczy nie ma kogoś, kogo bezpośrednio dotyczy.
Sojusznicy i zmiana języka
Litera A w skrócie LGBTQIAP bywa rozumiana także jako ally – sojusznik lub sojuszniczka. To ktoś, kto sam może być osobą heteroseksualną i cispłciową, ale świadomie wspiera mniejszości seksualne i płciowe. Rola takich osób rośnie wszędzie tam, gdzie prawo, media i instytucje nie chronią wystarczająco osób LGBTQIAP.
Sojusznictwo w praktyce to m.in. uczenie się terminologii, szanowanie wybranych imion i zaimków, sprzeciw wobec mowy nienawiści i gotowość, by oddać głos tym, których dotyczy temat. Jak powtarzają aktywiści: „nic o nas bez nas” – to dobra zasada także w dziedzinie języka.
Świadomy wybór słów – takich jak osoby transpłciowe, osoby aseksualne, osoby interpłciowe – to prosty sposób, by pokazać, że widzisz w kimś człowieka, a nie etykietę.
Stałe poszerzanie akronimu LGBTQIAP nie wynika z mody na „długie skróty”. To próba opisania świata, w którym każda osoba – niezależnie od orientacji, tożsamości i ekspresji płciowej – może usłyszeć w języku swoje własne imię.
