Badania psychologiczne na prawo jazdy nie są obowiązkowe dla każdego kierowcy. Dotyczą przede wszystkim kierowców zawodowych, instruktorów, egzaminatorów i osób prowadzących pojazdy uprzywilejowane. Mogą być także wymagane po poważnych naruszeniach przepisów, między innymi po jeździe pod wpływem alkoholu, przekroczeniu limitu punktów karnych lub spowodowaniu wypadku.
Kto musi wykonać badania psychologiczne?
Potoczne określenie „psychotesty” oznacza pełne badanie psychologiczne w zakresie psychologii transportu. Zwykły kierowca korzystający prywatnie z samochodu osobowego kategorii B nie musi wykonywać takich badań, aby uzyskać lub zachować uprawnienia.
Obowiązek wynika z rodzaju wykonywanej pracy, kategorii prowadzonego pojazdu albo indywidualnego skierowania wydanego przez uprawniony organ. Najważniejsze grupy przedstawia tabela:
| Grupa | Podstawa prawna | Częstotliwość |
|---|---|---|
| Kierowcy zawodowi, między innymi kategorii C, C+E, D i D+E | Przepisy o kierujących pojazdami i transporcie drogowym | Co 5 lat do 60. roku życia, następnie co 30 miesięcy |
| Kierowcy pojazdów uprzywilejowanych | Przepisy dotyczące kierujących pojazdami | Zgodnie z terminem wskazanym w orzeczeniu |
| Instruktorzy i egzaminatorzy nauki jazdy | Przepisy dotyczące szkolenia i egzaminowania kierowców | Zgodnie z terminem wskazanym w orzeczeniu |
| Taksówkarze i osoby wykonujące przewóz osób | Przepisy transportowe oraz wymagania związane z wykonywaną pracą | Zgodnie z terminem wskazanym w orzeczeniu |
W przypadku kierowcy zawodowego badanie psychologiczne uzupełnia badanie lekarskie. Przy rozpoczynaniu ścieżki zawodowej potwierdzenie wymaganych orzeczeń jest potrzebne do uzyskania Profilu Kierowcy Zawodowego, czyli PKZ, i rozpoczęcia odpowiedniego szkolenia.
Kiedy starosta lub policja kieruje na badania?
Badanie może być wymagane także wtedy, gdy kierowca nie należy do żadnej grupy zawodowej objętej stałym obowiązkiem. Skierowanie organu jest wiążące, a wykonanie badania może być warunkiem odzyskania prawa jazdy.
Do sytuacji, w których kierowca może zostać skierowany na badania psychologiczne, należą:
- przekroczenie dopuszczalnego limitu 24 punktów karnych
- prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości albo po użyciu środka działającego podobnie do alkoholu
- prowadzenie pojazdu pod wpływem środka odurzającego
- spowodowanie wypadku, w którym inna osoba została ranna albo poniosła śmierć
O tym, jaki dokument i jaki organ są właściwe w konkretnej sprawie, decyduje podstawa skierowania. Po zatrzymaniu uprawnień trzeba stosować się do treści otrzymanej decyzji, ponieważ samo wykonanie badania lekarskiego nie zastępuje badania psychologicznego.
Czy pracownik biurowy z autem służbowym do 3,5 tony musi robić psychotesty?
Samo okazjonalne prowadzenie samochodu służbowego kategorii B o dopuszczalnej masie całkowitej do 3,5 tony nie oznacza automatycznie ustawowego obowiązku wykonania badań psychologicznych dla kierowców zawodowych. Taki pracownik nie staje się przez to kierowcą zawodowym w rozumieniu przepisów transportowych.
Ustawa o transporcie drogowym nie obejmuje przewozów wykonywanych pojazdami lub zespołami pojazdów o dopuszczalnej masie całkowitej do 3,5 tony w takim zakresie, jak przewozów cięższymi pojazdami. Nie oznacza to jednak, że pracodawca może pominąć ocenę zdolności pracownika do bezpiecznego wykonywania obowiązków.
Pracownik podlega badaniom profilaktycznym na zasadach wynikających z Kodeksu pracy. W skierowaniu pracodawca powinien opisać rzeczywiste warunki pracy, w tym prowadzenie pojazdu. Lekarz medycyny pracy może uznać, że potrzebne są dodatkowe konsultacje lub testy sprawności psychoruchowej, jeżeli wynika to z oceny stanowiska, zakresu obowiązków albo stanu zdrowia pracownika.
Trzeba więc rozdzielić dwie kwestie. Ustawa nie nakłada na każdego pracownika biurowego jeżdżącego autem do 3,5 tony obowiązku wykonywania psychotestów jak na kierowcę zawodowego. Jednocześnie lekarz może rozszerzyć badanie profilaktyczne, a pracodawca może wymagać dodatkowej oceny w ramach organizacji bezpiecznej pracy i oceny ryzyka zawodowego. Ostateczne znaczenie ma treść skierowania oraz wydane orzeczenie.
Jak wygląda badanie i ile jest ważne?
Badanie wykonuje uprawniony psycholog transportu. Nie jest to wyłącznie test refleksu na aparaturze. Zwykle obejmuje trzy elementy:
- wywiad psychologiczny i obserwację osoby badanej
- testy pisemne oceniające między innymi sprawność intelektualną, koncentrację, procesy poznawcze i wybrane cechy osobowości
- testy aparaturowe sprawdzające czas reakcji, koordynację wzrokowo-ruchową i sprawność psychomotoryczną
W przypadku badań kierowców zawodowych orzeczenie jest zazwyczaj ważne 5 lat do ukończenia 60. roku życia. Po 60. roku życia okres ten wynosi 30 miesięcy. Termin może być krótszy, jeżeli wynika to ze stanu zdrowia, rodzaju skierowania lub treści orzeczenia.
Na badanie należy zabrać dokument tożsamości oraz skierowanie, jeśli zostało wydane przez pracodawcę albo urząd. Osoby korzystające z okularów, soczewek lub aparatu słuchowego powinny mieć je ze sobą.
Co zrobić po negatywnym orzeczeniu?
Jeżeli nie zgadzasz się z wynikiem badania psychologicznego, możesz złożyć odwołanie w terminie 14 dni od otrzymania orzeczenia. Pismo składa się za pośrednictwem pracowni lub psychologa, którzy wydali dokument. Sprawę rozpatruje właściwy Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy, czyli WOMP.
Najprostsza zasada jest taka: prywatny kierowca kategorii B nie wykonuje psychotestów rutynowo, kierowca zawodowy podlega im okresowo, a osoba skierowana przez organ musi wykonać badanie niezależnie od posiadanej kategorii prawa jazdy. W przypadku samochodu służbowego do 3,5 tony decydują nie tylko przepisy transportowe, lecz także zakres pracy opisany przez pracodawcę i ocena lekarza medycyny pracy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej, decyzji organu ani orzeczenia uprawnionego lekarza lub psychologa.
